ظل الرحمن ( مترجم : عبد القادر هاشمى )
105
قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن ( فارسى )
خود حكيم اسحاق خان احساس كرد بلكه مؤلّفى ديگر نيز به اين امر توجّه كرد و شرحهاى آن نيز براى مطالعهكنندگان در اين موضوع مواد مهمّى در اختيار مىگذارد . شرحى كه حكيم اسحاق خان بر كتابش موارد الحكم نوشته ، جوامع الكلم نام دارد و دو جلد حجيم دارد . اين شرح بعد از سال 1182 ه . / 1768 م . تأليف شده است . نسخههاى آن در كتابخانهء رضا ( ى رامپور ) موجود است . نسخهاى كه در حاشيهء آن يادداشتهاى پسر اسحاق خان وجود دارد در سال ( 1232 ه . / 1817 م . ) كتابت شده است . آن را محمّد عطاء اللّه بن حضور اللّه خان در دوجانه ( روپتك ) استنساخ كرده است . جلد اوّل 595 صفحه و جلد دوم 340 صفحه دارد . نسخهء ديگرى از اين كتاب نيز در رامپور محفوظ است و در آن مهرى با تاريخ 1188 ه . / 1774 م . ثبت است . روى اين نسخه امضاى شاهزاده سكندر بخت نيز ديده مىشود . در اين كتابخانه نسخهاى ديگر از جلد اوّل موجود است كه در 1255 ه . / 1839 م . كتابت شده است . 2 1 كليم اللّه شرح موارد الحكم كليم اللّه بن صبغة اللّه طبيب به فرمايش احمدى خان كتاب موارد الحكم حكيم اسحاق خان را شرح كرده است . اين شرح داراى 349 صفحه است و در رديف شرحهاى معالجاتى قانون كتابى است ماندنى . بروكلمان از آن ياد كرده است . يك نسخهء خطّى آن در كتابخانهء رضا موجود است . 2